भदौ २३ गतेको नवयुवा (जेन–जी) प्रदर्शनमा भएको कहालीलाग्दो सुरक्षा कारबाहीमा भएको नरसंहार र त्यसको आडमा देशव्यापी रुपमा मच्चिएको भदौ २४ गतेको विध्वंसात्मक विद्रोहको चपेटामा सिंगो मुलुक, मुलुककोे संविधान र शासन व्यवस्था पर्न पुग्यो। त्यसको त्राण बचाउन अकालमै मृत्युवरण गराइएको प्रतिनिधि सभा सदस्यको निर्वाचनको तयारीमा अहिले मुलुक जुटिरहेको छ।
तिनै नवयुवाहरुको नाममा भएको विद्रोहकै आडमा मुलुककै पुरानो र ठूलो लोकतान्त्रिक पार्टी नेपाली कांग्रेसभित्र पनि गत पुसको अन्तिम साता विद्रोह भयो।
जहाँ एउटा पक्षको मात्रै उपस्थितिमा पुरानो नेतृत्वलाई भदौ २४ गतेको भौतिक आक्रमण र हिंसाविना नै अपदस्त गर्दै पूर्वमहामन्त्री गगनकुमार थापाको नेतृत्वमा सिंगो पार्टी नै बदलिएको स्वघोषणा गरियो। जसलाई निर्वाचन आयोगले समेत तिब्र प्रतिक्षामा बसिरहेको भावानुभूति दिलाउने गरी हतार हतार नेतृत्व परिवर्तनको वैधानिकता दिलाइयो।
उक्त कदमलाई संविधान, राजनीतिक दल सम्बन्धी कानून, दलको विधान, नियमावलीलाई र निर्वाचन आयोगको स्थापित परम्परा र अभ्यास विपरित भएको दावी गर्दै अपदस्त गरिएका सभापति शेरबहादुर देउवा लगायतको समूहले अदालतको ढोका ढकढक्याउन पुग्यो।
तर, कांग्रेसको आन्तरिक विवादबारे सर्वोच्च अदालतले पनि अन्तरिम आदेश दिन चाहेन। त्यस्तो आदेश दिँदा फागुन २१ गतेको निर्वाचनमा पर्न सक्ने सम्भावित असरलाई दृष्गिटगत गरेरै होला सायद निर्वाचन आयोगकै निर्णयलाई सहज हुने गरी अदालतले मार्ग खुला गरिदियो।
यसरी कांग्रेसको वैधानिकताको विवादलाई विचाराधिन अवस्थामा अदालतले राख्नुको पछाडि कांग्रेसको आन्तरिक विवाद भन्दा राष्ट्रिय निर्वाचनलाई प्राथमिकतामा राखेकै कारणले पनि हुन सक्दछ सायद।
फलस्वरुप कांग्रेसको एउटा पक्ष चरम असन्तुष्टि र आक्रोसको कुण्ठा पालेर आफ्नै घर वा टोलछिमेकमा टहलिन बाध्य छ। अनि ‘बदल्यौं कांग्रेस, बदल्छौँ देश’ भन्ने नयाँ नारासहित विजयउन्मादकासाथ चुनावी मैदानमा अघि बढ्दै गरेको पक्ष उन्मुक्त भएर कांग्रेससँगै खुशी साट्नसक्ने अवस्थामा पनि छैन।
उक्त पक्ष खुशी र उन्मुत्त त छ, सँगसँगै मेराविरुद्ध कुण्ठा र आक्रोस पालेर बस्नेहरुको समूह आफ्नै घरभित्र मात्रै सिमित नभएर देशभरी नै छरिएर बसेको छ है भन्ने लघुताभाष पालेर हिँड्न बाध्य छ। यस्तो लघुताभास पालेर चुनावी परिणामको आशामा अघि बढ्दै गरेको नेतृत्व र आवेष र कुण्ठा समेत पोख्न नपाएर भित्रभित्रै मरिच झैँ आफ्नै रागले चाउरिएको अनुहार खुम्च्याएर बसिरहेको पुरानो नेतृत्वको बिचबाट कांग्रेसले फागुन २१ गतेको चुनावी परिणाम कस्तो हाँसिल गर्ला भनि यसको प्रतिष्क्षारत छन् आमशुभेच्छुकहरु।
नेता र कार्यकर्ता त विगतदेखि नै आ–आफ्नै ढंग र हिसाबले बाँढिएकै थिए र बाँढिदै पनि आएका हुन्। नबाँढिएका कोही बाँकी छन् भने कांग्रेसका सर्वसाधारण मतदाता र शुभेच्छुकहरुमात्रै बाँकी छन्, जसले कांग्रेसले जितोस् भन्ने त चाहन्छन् तर जित्छ नै भनेर अहिले नै नेतृत्वबाट आडभरोसा प्राप्त गर्न वा विश्वस्त हुन सकिरहेका छैनन्।
कांग्रेसको जुनसुकै पक्षको पनि रणनीति एउटै छ, जसले जहाँ टिकट पाएको छ उसले आफू र आफ्नो क्षेत्र बाहिर हेर्ने फुर्सद त परको कुरा इच्छाशक्ति समेत पनि पलाउने स्थितिको निर्माण हुन सकिरहेको छैन।
कांग्रेस आवरणमा एक छ तर, भित्रभित्रै जोगी र भैंसी जस्तै एकअर्कालाई देखेर तर्सिएको अवस्थामा छ।, यो ‘मुर्दा शान्तिको’ अवस्थाबारे दुबै पक्ष अनविज्ञ भने पक्कै छैनन्।
सायद त्यही भएर हुन सक्दछ, बदलिएको कांग्रेसका तर्फबाट पार्टी प्रवक्ता एवं प्रचार विभागको जिम्मेवारी पाएका नेता देवराज चालिसेले केही दिनअघि पत्रकारहरुमाझ शेरबहादुर देउवालाई निर्वाचन प्रचार–प्रसारमा ल्याउने प्रयास भइरहेको जानकारी दिए।
उनले भने, ‘उहाँहरुसँग कुराकानी गर्ने कुरामा सबैजना सहमत छन्। दुईचार दिनदेखि मेहनत भइरहेको छ। अरु केही नभएपनि तत्काललाई स्टेटमेन्ट (वक्तव्य) निकालौँ, भावनात्मक अपिल गरौँ भन्ने छ।’
माघ अघिको समयमा जुन नेता र नेतृत्वको अनुहार लिएर चुनावी अभियानमा जानै सकिँदैन भन्दै आएको पक्षले अहिले भन्दैछ, ‘जेन–जी आन्दोलनपछिको केन्द्रीय कार्यसमितिमा राखेजस्तै मन्तव्य देउवाले केही बोलिदिए निर्वाचनमा कांग्रेसको पक्षमा झ्याप्पै वेभ सिर्जना हुने थियो।’
पार्टीमा स्वघोषित नयाँ नेतृत्वको यही चाहना र भावनालाई केन्द्रविन्दुमा राखेर कतिपय संचारमाध्यमले देउवाले गगन थापालाई बधाई दिन र चुनाव प्रचार–प्रसारमा निस्किन किन ढिला गरिरहेका छन्? कहिले निस्किएलान् अथवा ननिस्किए उनलाई कुन उपमा दिने भन्ने भावयुक्त समाचार र प्रतिक्रिया सम्प्रेषण पनि गरिरहेका पनि छन्।
तर, शेरबहादुर देउवालाई यस्ता प्रश्नहरुले अझै पनि छुनसकिरहेको छैन।
देउवाको चुनावी प्रचार–प्रसारमा निस्किने वा ननिस्किने प्रसंगबारे देउवा निकट नेताहरु उल्टै प्रतिप्रश्न गर्दै भन्ने गर्दछन्, ‘मतदातामाझ पुरानै अनुहार लिएर जान र देखाउनै सकिन्न भन्नेहरुले अहिले कसरी उनै देउवाको अनुहारबाट झ्याप्पै वेभ सिर्जना हुन्छ भन्दै हुनुहुन्छ?
यदि उनी चुनाव प्रचार–प्रसारमा निस्किँदा अर्को पक्षले यसअघि दावी गरेअनुसार नै भोट घट्यो भने उनीहरुले लगाएको आरोप सिद्ध हुँदैन र भन्दै देउवा पक्षका त्यी नेताले अगाडि थप्दै भने, ‘पार्टी बदल्यौँ भन्ने पक्षको दावी परिक्षण गर्नका लागि पनि देउवा प्रचारमा जान हुँदैन र पार्टीको भोट घटेको वा घटाएको दोष देउवाले लिनु हुँदैन।’
अर्कोतर्फ पार्टी नेतृत्व परिवर्तनको पक्षधरहरुले यसअघि नै विभिन्न माध्यमबाट भन्दै आएका थिए, ‘कि अब देउवाबिहिन कांग्रेस बनाउँछौँ। देउवाबिहिन कांग्रेस बनाउने अभियानमा लागेकाहरुलाई उनको अनुपस्थिति एउटा अवसर हो। त्यो अभियानमा सफल पार्न पनि उहाँ चुनावी अभियानमा जान हुँदैन।’
तेस्रो सवाल, जुन व्यक्ति वा पक्षले आफूखुशी भेला बोलाएर पार्टी नेतृत्वलाई कोपभाजन गर्दै सभापति भएँ भनि दावी गरे त्यसपछिको महिना दिनसम्म पनि अपदस्त गरि पाखा लगाइएका देउवालाई औपचारिक भेट गर्न सक्दैनन् उनीहरुले अहिले उनै देउवाको बधाई र शुभकामना कुन नैतिकताले खोज्न मिल्ला?
चौथो सवाल भनेको जुन पार्टीको सभापति एउटा व्यक्ति नभएर सिंगो संस्थाको रुपमा मानिन्छ, उही संस्था अर्थात देउवामाथि गत भदौ २४ गते आफ्नै निवासभित्र उनकी धर्मपत्नीसहित निर्मम आक्रमण गरियो, त्यसबारे उनै मातहतका पदाधिकारी तथा कार्यसम्पादन समितिले समेत निन्दा त गरेन नै। घण्टौंघण्टा भएको आक्रमणबाट स्वास्थ्य उपचार गराइरहेका सभापति देउवा र केन्द्रीय सदस्य आरजु राणा देउवाको स्वास्थ्य लाभको कामना समेत गरिएन।
त्यतिमात्रै होइन, आफ्नै निवासमा देउवा दम्पत्तिमाथि आक्रमणसँगै निवासमा तोडफोड, लुटपाट र आगजनी कसले गरायो, आक्रमण गर्नेहरु को थिए भन्नेबारे न त अहिलेसम्म राज्य वा राज्यको प्रहरी प्रशासनकै तर्फबाटै अनुसन्धान गरियो। न त त्यसबारे पार्टीले विगत पाँच महिनाको अवधिमा सत्यतथ्यको खोजी गर्दै कानूनी राज्यको प्रत्याभूति दिलाउन ध्यान दिइयो।
बरु उल्टै कतिपय तत्कालीन पार्टी पदाधिकारी तथा सदस्यहरुले स्वास्थ्यलाभ गरिसकेपछि पनि पार्टीको नेतृत्व लिएर पार्टी गतिविधि अघि बढाइरहँदा त्यसले उनीमाथि थप खतरा बढाउने गरी मनोवैज्ञानिक त्रास देखाउन पछि परेनन्।
जुन सुरक्षा खतरा सायद अझै कायमै पनि छ होला। त्यस्तो अवस्थामा आफ्नै सुरक्षाका लागि पनि देउवा चुनाव प्रचार–प्रसारमा निस्कन नहुने तर्क देउवा निकटस्थहरुको छ।
पाँचौ सवाल, जुन पार्टीको नेतृत्वकर्ताले आसन्न निर्वाचनमा गृहजिल्ला डडेल्धुराबाट चुनाव लड्न चाहेका देउवालाई कुनै हालतमा टिकट दिनै हुन्न भन्दै मुलुकको संविधान प्रदत्त मौलिक हक र निर्वाचन सम्बन्धी कानूनले तय गरेको उम्मेदवारको अयोग्यता सम्बन्धी प्रावधानभन्दा एक कदम अघि बढ्दै उनको मौलिक हकमाथि धावा बोल्यो उनै व्यक्ति मत माग्न कसरी जान सक्दछन? प्रश्न गम्भीर छ।
यसका अतिरिक्त, देउवा लगायतको समूहले बदलिएको कांग्रेसलाई वैधानिकता दिएको पनि छैन र स्वीकार गरेको पनि छैन। उनीहरुमध्ये कोही, कसैले व्यक्तिगत रुपमा चुनावी प्रतिस्पर्धामा रुख चिन्ह लिएर गएका छन् त केबल फागुन २१ गतेसम्मका लागि गरिएको रणनीतिक युद्धविराम सरहको स्थितिका लागि मात्रै हो। त्यसपछिका दिनमा पार्टीको वैधानिकताबारे अदालती लडाई टुंगो नलाग्दासम्म जारी रहला।
त्यस्तो परिस्थितिमा यदि कुनै चुनावी सभामा देउवा वा उनको पक्षका नेताहरु उपस्थित हुँदा के भनेर कार्यक्रम आयोजकहरुले सम्बोधन गर्ने?
पार्टी सभापति, पदाधिकारी वा सदस्य भनेर सम्बोधन गर्दा बदलिएको पक्षलाई समस्या पर्छ। अपदस्त वा निवर्तमान सभापति, पदाधिकारी भनेर गरिने सम्बोधन देउवा पक्षले तत्काल स्वीकार गर्न तयार छैन। यदि त्यो तयार हुने हो भने, अदालतमा विचाराधिन अवस्थामा रहेको रिट फिर्ता गर्न तयार हुनु पर्छ। जुन कुराका लागि देउवा र उनको समूह तयार छैन।
त्यस्तो अवस्थामा देउवाको उपस्थितिले कांग्रेस वा कांग्रेसका उम्मेदवारलाई सहजता भन्दा जटिलतामै पार्दछ भने उनी पार्टी वा पार्टीका उम्मेदवारलाई संकटमा पार्न किन र कसरी जाउन्?
